Category Archives: Πολιτισμικές Κριτικές

Ο Σκοτεινός Ιππότης Στην Πολιτική Αρένα

του Αλέξανδρου Τσακιρίδη

πολιτικού επιστήμονα

Πρόσφατα βγήκε στις κινηματογραφικές αίθουσες η τελευταία ταινία Μπάτμαν, εκ των τριών του Κρίστοφερ Νόλαν. Αποτελεί το τέλος μιας ιστορίας που μας αφηγήθηκε ο σκηνοθέτης για τον γνωστό, από τα κόμικς της Μάρβελ, αυτόκλητο τιμωρό για κάποιους υπερ-ήρωα για άλλους. Έχει πάντα ενδιαφέρον να ασχολείται κανείς κριτικά με την μαζική κουλτούρα καθώς μπορεί να ανασύρει κυρίαρχες ή και διαδεδομένες απόψεις πάνω στην κοινωνική ζωή και για το πως θα πρέπει να οργανώνεται, οι οποίες οπτικοποιούνται ή μελοποιούνται και μεταμορφώνονται έτσι σε ισχυρά σύμβολα. Εργαλεία πολιτικής.

Εκκινώντας από την άποψη της Chantal Mouffe πως η αισθητική ενυπάρχει στην πολιτική και πως η τέχνη έχει πολιτικές πτυχές, μέσα από την πλοκή της ιστορίας θα αναζητήσουμε τα πολιτικά συμφραζόμενα και θα αναλύσουμε τα κομβικά σημεία που συνθέτουν την πολιτική θέση της ταινίας. Για να αντιληφθούμε ποιες εικόνες – ποιες λέξεις νομιμοποιούν ή ταρακουνούν το υπάρχον σύστημα εξουσίας. Η πολιτική άρα και η τέχνη, είναι σύγκρουση, θα μιλήσουμε λοιπόν για ένα παραμύθι ατομικού αγώνα και κοινωνικής σύγκρουσης.

Ο Μύθος

Υπήρξαν κι άλλες ταινίες με ήρωα τον Μπάτμαν, εκ των οποίων οι πιο γνωστές και καλοσχεδιασμένες αποτελούν αυτές που φιλοτέχνησε ο Τιμ Μπάρτον. Πρόκεται για αμερικανικά αριστουργήματα μιας mainstream ποπ κουλτούρας, ωστόσο τα γούστα του δημιουργού, τους προσέδωσαν γκοθ χαρακτηριστικά. Η δουλειά και η προσέγγιση του Νόλαν, ως ευρωπαίου σκηνοθέτη, είναι διαφορετική. Έπλασε τη φόρμα του ήρωα διαφορετικά απ’ ότι την είχε συνηθίσει το δυτικό κοινό, ενεργοποιώντας περισσσότερο την ανθρώπινη και γήινη πλευρά του ήρωα και αφαιρώντας την σχεδόν διαμονική του φύση. Τον έκανε δηλαδή λιγότερο σούπερ και περισσότερο ήρωα. Έτσι, ο ηρωισμός στον Νόλαν συνδέεται με το ξεπέρασμα του πόνου μέσα από την προσφορά και την θυσία. Η τριλογία του αποτελεί μια δραματική εξιστόρηση των δεινών στα οποία δοκιμάζεται η ανθρώπινη ψυχή.

Τα πραγματολογικά στοιχεία της ιστορίας αναφέρουν τα εξής. Το σκηνικό είναι η πόλη της Γκόθαμ -αστικό κέντρο όπου συγκεντρώνονται ισχυρές επιχειρηματικές δραστηριότητες και εκδηλώνονται σκάνδαλα διαφθοράς. Το οργανωμένο έγκλημα χρηματίζει τις αρχές για να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά του. Θα μπορούσαμε να συσχετίσουμε την Γκόθαμ με το Μανχάταν, σύμβολο της καπιταλιστικής ισχύος στο κόσμο. Ο Μπρούς Γουέιν είναι ένας προβληματισμένος ψυχικά πολυ-εκατομμυριούχος που ξοδεύει την περιουσία του χωρίς να ασχολείται με τις επιχειρήσεις που κληρονόμησε από τους γονείς του. Εκείνοι δολοφονήθηκαν μπροστά στα μάτια του, όταν ήταν μικρός, από έναν κοινό ληστή. Ύστερα από μια σύγκρουσή του με άρχοντες της τοπικής μαφίας και σε αναζήτηση απαντήσεων για το παρελθόν του αποχωρεί από την πόλη και ταξιδεύει.

Καταλήγει σε ένα μοναστήρι στο οποίο μαθαίνει πολεμικές τέχνες και επιστρέφει στην Γκόθαμ Σίτι συνειδητοποιώντας πως η πόλη και κυρίως οι άνθρωποί της τον χρειάζονται για την αντιμετώπιση του εγκλήματος. Υιοθετεί μια μάσκα για να προστατέψει τους σημαντικούς γι’ αυτόν ανθρώπους και να δημιουργήσει ένα σύμβολο στο οποίο μπορεί να αναγνωριστεί ο καθένας. Ο καθένας δηλαδή να έχει την δυνατότητα να γίνει ήρωας. Ο Γουέιν βέβαια, έχει ανάγκη την ηρωική persona που κατασκευάζει με εργαλεία από τον ψυχισμό του, γιατί αναζητά την λύτρωση, την ολοκλήρωση, στην προσπάθεια να καλύψει ίσως το οντολογικό κενό που χαρακτηρίζει κάθε υποκείμενο και κοινωνικό σχηματισμό. Ο Μπάτμαν δεν είναι άτρωτος και ο ψυχικός πόνος του το θυμίζει συνεχώς.

Στη δεύτερη ταινία της τριλογίας, ο Νόλαν τοποθετεί απέναντι από τον Μπάτμαν έναν πράκτορα του χάους, έναν αποσταθεροποιητικό παράγοντα που συγκεντρώνει όλα εκείνα τα στοιχεία που αποτρέπουν την πλήρη ευδαιμονία και ολοκλήρωση μιας κοινωνίας. Ο Τζόκερ αποτυπώνει επίσης την ανθρώπινη τρέλα, το παράλογο και τον νιχιλισμό, πράγμα που τον μετατρέπει ως χαρακτήρα, σε κινούμενη βόμβα ψυχοπάθειας. Όπως διαβεβαιώνει ο αγαπημένος μπάτλερ του Γουέιν, Άλφρεντ, υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που απλά θέλουν να δουν τον κόσμο να καίγεται. Στόχος του συγκεκριμένου, είναι να αποδείξει πως αν ο άνθρωπος εκτεθεί στις κατάλληλες συνθήκες, είναι ικανός να βλάψει τον συνάνθρωπό του προκειμένου να σώσει μοναχά τον εαυτό του. Με βάση αυτή τη λογική, αποτελεί το απόλυτα αντίθετο και ίσως συμπληρωματικό του Μπάτμαν. Όσο η ιστορία εκτυλίσσεται πάντως, φαίνεται πως η μοίρα της πόλης που σκοτεινιάζει σταδιακά, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτή του Μπάτμαν.

Το Πολιτικό

Η τρίτη ταινία θα μας απασχολήσει στη συγκεκριμένη εργασία αφού προσδίδει μια αμιγώς πολιτική διάσταση στον μύθο, περισσότερο από τις υπόλοιπες, καθώς αναφέρεται στην κατάρρευση μιας κοινωνίας και την προσπάθεια αναδιοργάνωσής της από ριζοσπαστικά στοιχεία. Πρέπει να σημειωθεί πως η ταινία προκάλεσε έντονες δημόσιες συζητήσεις στον αγγλοσαξονικό κόσμο και κυρίως στην Αμερική. Ανασήκωσε διάφορες απόψεις πάνω στο έργο, αριστερές ή δεξιές οπτικές επιχείρησαν να το αναλύσουν.

Ο Νόλαν λοιπόν παρουσιάζει την καρδιά του καπιταλιστικού συστήματος ως σάπια λόγω διαφθοράς, άσβεστης δίψας για κέρδος, κυνισμού, αλόγιστης ανάπτυξης κι επίκινδυνης χρήσης της τεχνολογίας. Όπως ήταν πάντα δηλαδή. Ακόμα και οι αστυνομικές αρχές που υποτίθεται είναι εξαγνισμένες από τον πόλεμο ενάντια στο έγκλημα βασίζονται σε ψέματα και δολοπλοκίες. Εμφανίζεται ωστόσο μια ομάδα επανασταστών που επιζητά να αναλάβει τον έλεγχο της Γκόθαμ. Ξεκινά με επίθεση στο χρηματιστήριο, συνεργάζεται με επιχειρηματίες μόνο και μόνο για να επωφεληθεί οικονομικά και να συγκεντρώσει πόρους για τον στρατό που παρασκευάζει και προχωρά στην κατάληψη της Γκόθαμ και την εγκαθίδρυση μιας νέας τάξης, τελική πράξη της οποίας είναι η πλήρης κατάρρευση της πόλης. Ο Μπέιν, ηγέτης των επαναστατών, ενδύεται έναν αριστερό μανδύα και χρησιμοποιεί έναν προοδευτικό λόγο σε συνδυασμό με εκρητική βία για να νομιμοποιήσει τις ενέργειές του και να εξασφαλίσει την αποδοχή του από τους κατοίκους. Μιλά για «επιστροφή της Γκόθαμ στους κατοίκους του», μοιράζει τα υπάρχοντα των αστών στο όνομα της κοινοκτημοσύνης, ανοίγει τις φυλακές που θεωρεί χώρους παρακράτησης ανθρώπων στους οποίους δεν δόθηκε η ευκαιρία να πετύχουν στη ζωή τους και στήνει λαϊκά δικαστήρια ενάντια στη διεφθαρμένη αστική τάξη και τους υπηρέτες της. Η κίνηση του Μπέιν ωστόσο αποκαλύπτεται να είναι ένα είδους συντηρητικής επανάστασης καθώς αληθινός της στόχος είναι η ολοσχερής καταστροφή της κοινωνικής ζωής της πόλης αφού στα μάτια των πραξικοματιών αποτελεί κέντρο και σύμβολο εκμετάλλευσης και καταπίεσης. Η εξαφάνισή της θα επέτρεπε την επιστροφή της ισορροπίας στον κόσμο.

Οι πολιτικές συνδέσεις, προφανείς. Ο δυτικός κόσμος κινδυνεύει όχι μόνο από την εσωτερική του σαπίλα αλλά και από τις ενέργειες ανθρώπων που τον εχθρεύονται. Ο σωτήρας της «πολιτισμένης» κοινωνίας – ο οποίος λόγω συνθηκών αναγκάζεται να θεωρεί πως αυτή τον έχει ανάγκη – είναι ένας ηρωικός αστός ο οποίος την απαλλάσσει από τον κίνδυνο του χάους και την επαναφέρει στη πρότερη κατάστασή της. Πρέπει να επισημανθούν λοιπόν τα εξής. Η κριτική της δυτικής κοινωνίας στη ταινία, ενέχει ρομαντικά στοιχεία. Η παρακμή της Δύσης ουσιαστικά σχετίζεται με συμπεριφορές που τροφοδοτεί το ίδιο το σύστημα κυριαρχίας, την απληστία για παράδειγμα, και όχι με νόμους που οδηγούν στην αναπόφευκτη κρίση του καπιταλισμού όπως θα διαβεβαίωνε μια κλασική μαρξιστική ανάλυση.

Ακριβώς λόγω της επιβαλλόμενης καταπίεσης, η καπιταλιστική ηγεμονία απειλείται από ταραχοποιά στοιχεία που αμφισβητούν το status quo και επιζητούν την ανατροπή του δια της βίας. Στο ενδέχομενο αυτό, θα εγκαθιδρύσουν μια φαινομενικά ελεύθερη κοινωνική τάξη με πρόσχημα προοδευτικές ιδέες, η οποία αναπόφευκτα θα οδηγηθεί στη κατάρρευση. Στην εικόνα των πραξικοπηματιών θα μπορούσαμε να αναγνωρίσουμε περιθωριακά-λούμπεν υποκείμενα των σύγχρονων δυτικών μητροπόλεων που ακριβώς επειδή δεν έχουν συγκεκριμένη ταυτότητα αντίστασης και όραμα, καταλήγουν να προκαλούν αναταραχές που δεν σχετίζονται επ’ ουδενί με την κοινωνική αλλαγή αλλά πιο πολύ μοιάζουν με άναρθρες κραυγές ενάντια σ’ ένα σύστημα που δεν τους δίνει ευκαιρίες και τους καθηλώνει στη σκιά (βλ. Αγγλία και Γαλλία τα προηγούμενα χρόνια). Ο Νόλαν εξιστορεί την φανταστική μελλοντική κατάληξη μιας δυτικής κοινωνίας και τον βύθισή της στην άβυσσο της κοινωνικής αναταραχής και του χάους. Η οποία βέβαια στη ταινία εξηγείται περισσότερο με βάση μεταφυσικά στοιχεία παρά κοινωνικά. Οι συσχετίσεις ωστόσο με την σύγχρονη πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα είναι εμφανείς.

Ο ήρωας που σώζει το σύστημα και την «πολιτισμένη» κοινωνία από την καταστροφική μανία των περιθωριακών, αποτελεί την άλλη πλευρά ενός φυσικού προσώπου – μιας κοινωνικής ομάδας. Πίσω από την ηρωϊκή persona βρίσκεται μια αστική τάξη που είναι παραγωγική και όχι κερδοσκοπική, που επενδύει σε «οικολογικά» έργα (βασισμένα στην πυρηνική ενέργεια – βλ. πράσινη ανάπτυξη) για την παραγωγή ενέργειας και ηλεκτροδότηση, που ενδιαφέρεται για το κοινωνικό σύνολο καθώς συνδέει τη μοίρα της με αυτό και είναι έτοιμη να θυσιαστεί για τις αμαρτίες της τάξης της. Η θυσία της αυτή, αποτρέπει την κατάλυση του συστήματος εξουσίας και επιτρέπει την επιβίωση της κοινωνίας. Άραγε εδώ θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε την (οποιαδήποτε) αυτοκριτική της άρχουσας τάξης για την κρίση που ξέσπασε το 2007; Το σίγουρο είναι πάντως πως η κοινωνία χρειάζεται τον Μπάτμαν (και τον καπιταλισμό). Η αστική τάξη επίσης τον χρειάζεται για να σώσει την κατάσταση και να βγει από την κρίση που εμφανίστηκε λόγω της ανυπαρξίας ελέγχου του συστήματος. Χρειάζεται το σύμβολο εκείνο που είναι δυνατό να εμψυχώσει και να κινητοποιήσει μάζες ανθρώπων (για να το στηρίξουν) αλλά δεν τους δίνει απαραίτητα τη δύναμη να σώσουν οι ίδιοι τον εαυτό τους. Κλασικό μοτίβο σε αφηγήσεις που περιέχουν ως κεντρικό πρότυπο έναν τιμωρό με υπερ-άνθρωπες δυνάμεις.

Επίλογος

Η τελευταία ταινία του Μπάτμαν περιέχει δυο πολιτικές κινήσεις. Παρεμβαίνει κριτικά απέναντι στο τρόπο που διαρθρώνονται οι σχέσεις εξουσίας σήμερα και στις συνέπειες τους αφενός και στηρίζει τον πυρήνα του συστήματος κυριαρχίας αφετέρου, μιας και επιλέγει να τον σώσει. Ουσιαστικά πρόκεται για μια ενσωματωμένη στο σύστημα οπτική, για μια εκ-σωτερικότητα.

Παράλληλα, είναι σημαντικό να επισημανθεί πως οι σύγχρονες ταινίες του Μπάτμαν είναι προϊόν και της σημερινής κουλτούρας του φόβου ενώ σηματοδοτούν τις αλλαγές και στην κοινωνική εικονογραφία του κακού. Ο «αντίπαλος» πλέον στην εποχή μας, αποτυπώνεται με εικόνες και πρόσωπα που εκπροσωπούν τον μηδενισμό και το χάος. Παλιότερα, η αμερικάνικη κοινωνία είχε να αντιμετωπίσει εχθρούς που αναπαριστούσαν ένα διαφορετικό είδος κακού. Η ναζιστική Γερμανία, η Σοβιετική Ένωση και η μαοϊκή Κίνα αποτελούσαν θεσμικές, οργανωμένες εναλλακτικές στο καπιταλιστικό σύστημα παραγωγής και κυριαρχίας. Σήμερα οι ανταγωνιστές είναι αφανείς, απρόβλεπτοι και συνήθως απορρίπτουν την πολιτική. Ίσως όμως απέναντι στους νέους εχθρούς, εμφανιστεί ο Ρόμπιν και μας σώσει πάλι από την κατεδάφιση της κοινωνικής ύπαρξης.

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Πολιτισμικές Κριτικές

Χιουμοριστική αυτογνωσία

του Βασίλη Βαμβακά

λέκτορας Κοινωνιολογίας της Επικοινωνίας και Μαζικής Κουλτούρας – Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ

πηγή: 30/11/2012 – Τα Νέα

O χώρος της διαφήμισης (και κυρίως των τηλεοπτικών σποτ) στην Ελλάδα της κρίσης.

Τα σχήματα ερμηνείας που κυριαρχούν στον δημόσιο λόγο για την ελληνική κρίση θα μπορούσαν να συνοψιστούν σε δύο. Το ένα που είναι αριστερής έμπνευσης αλλά πολυσυλλεκτικής αποδοχής (και συχνά εθνικιστικής μετάφρασης), βλέπει την κρίση να ξεσπά εναντίον του ελληνικού «λαού» κυρίως εξαιτίας των Μνημονίων και της νεοφιλελεύθερης κυριαρχίας που επεκτείνεται μέσω αυτών. Το δεύτερο έχει εκσυγχρονιστικές και φιλελεύθερες ορίζουσες (συχνά με άκριτη πίστη στην ΕΕ και τις επιβαλλόμενες πολιτικές της) και διαβλέπει την καταστατική αδυναμία της ελληνικής πολιτικής, οικονομίας και κοινωνίας να μπει – έστω και με αναγκαστικό τρόπο – στον κόσμο της νεωτερίκευσης. Εχουν φυσικά εμφανιστεί και ενδιάμεσες προσπάθειες ερμηνείας, οι οποίες όμως είτε έχουν μικρή επιρροή είτε κάτω από το πολωτικό κλίμα που διαμορφώνουν τα δύο ισχυρά σχήματα που υποστηρίζουν οι «φιλομνημονιακοί» και οι «αντιμνημονιακοί» τείνουν να απορροφηθούν αυτοβούλως ή αναγκαστικά από τη μία ή την άλλη πλευρά.

Σχολιάστε

Filed under Πολιτισμικές Κριτικές